Ubóstwo energetyczne – jak transformacja wpływa na najuboższych?

Skala ubóstwa energetycznego w Polsce – dane, które trudno zignorować

Ubóstwo energetyczne w Polsce stanowi strukturalne wyzwanie społeczno-gospodarcze, które dotyczy 12 proc. gospodarstw domowych, co przekłada się na około 1,5 mln jednostek mieszkalnych. Zjawisko to definiuje ustawa z dnia 17 grudnia 2021 roku, wprowadzająca urzędową definicję terminu uwzględniającą m.in. wysokość dochodów oraz charakterystykę energetyczną budynku. Statystyki wskazują, że 2,5 miliona gospodarstw domowych wciąż wykorzystuje przestarzałe urządzenia grzewcze na paliwa stałe, potocznie zwane "kopciuchami", co bezpośrednio wpływa na niską efektywność energetyczną oraz wysoki poziom emisji zanieczyszczeń.

Regionalne zróżnicowanie problemu wskazuje na szczególnie trudną sytuację w województwach o rozproszonej zabudowie jednorodzinnej oraz tam, gdzie udział paliw stałych w miksie grzewczym pozostaje najwyższy. Poniższa tabela przedstawia szacunkowy odsetek gospodarstw dotkniętych ubóstwem energetycznym w wybranych regionach kraju, opracowany na podstawie danych Głównego Urzędu Statystycznego oraz Banku Światowego za 2023 rok.

W ujęciu europejskim Polska plasuje się powyżej średniej unijnej, która w 2023 roku wyniosła 10,6 %. Dla porównania, w krajach Europy Zachodniej i Północnej wskaźnik ten utrzymuje się na poziomie poniżej 5 %, podczas gdy w Bułgarii i Grecji problem ten dotyczy nawet 30 % populacji. Warto odnotować, że jeszcze w 2021 roku odsetek ubóstwa energetycznego w Polsce wynosił 6,9 %, co wskazuje na gwałtowną dynamikę wzrostu spowodowaną m.in. niestabilnością rynków surowcowych.

Konsekwencje tego zjawiska mają charakter wielowymiarowy i obejmują zarówno sferę finansową, jak i zdrowotną. Ceny energii elektrycznej w Europie wzrosły o 166 % w porównaniu do średniej z 2019 r., a ceny hurtowe gazu ziemnego były w pewnych okresach prawie 4 razy wyższe niż w styczniu roku poprzedniego. W efekcie 10 % gospodarstw domowych w Polsce nie jest w stanie właściwie ogrzać i oświetlić mieszkania. Według raportów Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), niska emisja i smog wynikające z spalania paliw niskiej jakości w nieefektywnych urządzeniach przyczyniają się do tysięcy przedwczesnych zgonów rocznie, co generuje dodatkowe obciążenie dla systemu ochrony zdrowia.

Społeczny Fundusz Klimatyczny – 24 mld zł bonów energetycznych tylko dla wybranej grupy

Społeczny Fundusz Klimatyczny (SFK) stanowi odpowiedź Unii Europejskiej na społeczne skutki wprowadzenia systemu ETS2, obejmującego transport drogowy i budownictwo. Polska ma być największym beneficjentem tego funduszu, otrzymując 17,6 % całkowitej alokacji, co przekłada się na kwotę ponad 11,4 mld euro (ok. 50 mld zł) w latach 2026–2032. Łączny budżet planu, uwzględniający współfinansowanie krajowe, szacowany jest na 65 mld zł. Zgodnie z wytycznymi, 37,5 % tej kwoty, czyli około 24 mld zł, ma zostać przeznaczone na bezpośrednie wsparcie dochodowe dla osób najbardziej narażonych na ubóstwo.

Mechanizm przyznawania bonów energetycznych oraz dotacji został uregulowany w projekcie przepisów implementujących SFK, ze szczególnym uwzględnieniem kryteriów zawartych w art. 7a–7c ustawy o SFK. Wsparcie będzie udzielane w formie grantów, pożyczek oraz bonów (voucherów) na koszty ogrzewania. Aby zakwalifikować się do programu, gospodarstwo domowe musi spełnić trzy główne kryteria:

• Kryterium dochodowe: dochód nieprzekraczający 150 % kryterium dostępu do świadczeń z pomocy społecznej.
• Kryterium wiekowe: preferencje dla osób powyżej 65 roku życia, które prowadzą jednoosobowe gospodarstwa domowe.
• Kryterium techniczne: posiadanie instalacji grzewczej opartej na paliwach stałych w budynku o niskiej klasie efektywności energetycznej.

Eksperci wskazują jednak na pewne ograniczenia systemowe. Szacuje się, że bon energetyczny pokryje potrzeby jedynie około 25 % gospodarstw faktycznie kwalifikujących się do wsparcia ze względu na progi dochodowe. Polska koperta finansowa o wartości 65 mld zł zostanie rozdzielona w czasie, a pierwsze wypłaty rozpoczną się prawdopodobnie w trzecim kwartale 2026 r., po ostatecznym zatwierdzeniu rozporządzenia wykonawczego przez Radę Ministrów. Transformacja energetyczna nie osiągnie swoich celów, jeśli mechanizmy osłonowe nie zostaną precyzyjnie zaadresowane do grup wykluczonych kapitałowo.

Czyste Powietrze i społeczności energetyczne – czy programy termomodernizacyjne faktycznie docierają do najuboższych?

Program „Czyste Powietrze” dysponuje alokacją rzędu 10 mld zł do 2030 r. i stanowi fundament walki z niską emisją w Polsce. Do końca 2023 r. obywatele złożyli ponad 320 tys. wniosków o dofinansowanie, jednak statystyki pokazują istotną barierę w dostępie do środków dla osób najuboższych. Jedynie 42 % wniosków pochodziło z gmin, w których średni dochód mieszkańców jest niższy niż 75 % średniej krajowej. Oznacza to, że z preferencyjnych warunków finansowania częściej korzystają osoby zamożniejsze, posiadające zdolność do sfinansowania wkładu własnego.

Główną przeszkodą dla beneficjentów o najniższych dochodach jest konieczność pokrycia wkładu własnego na poziomie 15–20 % wartości inwestycji oraz skomplikowana procedura administracyjna. Średnio wniosek wymaga zgromadzenia 12 załączników, w tym audytu energetycznego i zaświadczeń o dochodach. Jak wskazuje Bartłomiej Orzeł, istotną barierą jest także czas oczekiwania na płatność refundacyjną, który wynosi niejednokrotnie do 18 miesięcy. Dla osób dotkniętych ubóstwem energetycznym brak płynności finansowej uniemożliwia rozpoczęcie prac termomodernizacyjnych, nawet przy obietnicy późniejszego zwrotu kosztów.

Alternatywnym rozwiązaniem dla indywidualnych inwestycji jest energetyka obywatelska, w tym spółdzielnie energetyczne. Ich liczba w Polsce rośnie w dynamicznym tempie – z zaledwie 12 podmiotów w 2020 r. do 87 w 2023 r. Spółdzielnie energetyczne korzystają z obniżonych opłat dystrybucyjnych, a nadwyżki wyprodukowanej energii oddanej do sieci są rozliczane ilościowo. Na pilotaż społeczności energetycznych przeznaczono 300 mln zł, co ma pozwolić na stworzenie lokalnych systemów bilansowania energii, redukujących koszty dla najuboższych członków wspólnoty. Przykładem skutecznego działania w tym zakresie są inicjatywy spółdzielcze we Wrocławiu-Południe, które realnie obniżają koszty utrzymania zasobów mieszkaniowych.

Zmniejszenie popytu energii to obecnie jedyna droga na przetrwanie kryzysu – bez niej wszystkie ambitne cele mogą w pewnym momencie zostać odrzucone przez sprzeciw tej części społeczeństwa, która na nich ucierpi.

Co dalej? Harmonogram zmian i role samorządów

Proces wdrażania reform w obszarze walki z ubóstwem energetycznym jest ściśle zaplanowany i powiązany z kamieniami milowymi zapisanymi w dokumentach strategicznych. Harmonogram transformacji sektora bytowego przedstawia się następująco:

1. 2024 Q4 – przyjęcie ostatecznego rozporządzenia wykonawczego dotyczącego Społecznego Funduszu Klimatycznego przez Radę Ministrów.
2. 2025 Q2 – uruchomienie pierwszych ogólnopolskich naborów wniosków o wsparcie inwestycyjne w ramach planów regionalnych.
3. 2026 Q3 – rozpoczęcie systemowych wypłat bonów energetycznych dla zakwalifikowanych gospodarstw domowych.
4. 2027 – wprowadzenie obowiązkowej termomodernizacji dla budynków użyteczności publicznej o najniższej klasie energetycznej.
5. 2030 – osiągnięcie celu modernizacji 14 mln budynków w Polsce zgodnie z wymogami dyrektywy EPBD.

Samorządy odgrywają kluczową rolę w identyfikacji potrzeb i dystrybucji środków. Zgodnie z art. 18 ustawy o efektywności energetycznej, gminy są zobowiązane do sporządzenia „Map ubóstwa energetycznego” do końca 2025 r. Dokumenty te pozwolą na precyzyjne kierowanie wsparcia tam, gdzie skala problemu jest największa. Jednostki samorządu terytorialnego mają także obowiązek promocji programów takich jak „Czyste Powietrze” oraz wspierania powstawania lokalnych spółdzielni energetycznych, które mogą pełnić funkcję operatorów energii dla osób wykluczonych.

Mierzenie sukcesu tych działań będzie opierać się na twardych wskaźnikach efektywności. Do 2030 r. zakłada się spadek odsetka gospodarstw w ubóstwie energetycznym o co najmniej 4 punkty procentowe. Jednocześnie udział odnawialnych źródeł energii (OZE) w ogrzewaniu indywidualnym powinien wzrosnąć do 35 %, co przełoży się na redukcję emisji pyłów PM2.5 o 30 %. Osiągnięcie tych celów wymaga ścisłej współpracy administracji rządowej, samorządowej oraz sektora finansowego, w tym Banku Gospodarstwa Krajowego, który przekaże 331 mln zł na dedykowane fundusze termomodernizacyjne.