Lokalne bezpieczeństwo energetyczne – rola gmin w sytuacjach kryzysowych

Gmina jako ostatni bastion – kompetencje i luka prawna

Podstawę prawną działań samorządu w obszarze zabezpieczenia energetycznego stanowi Ustawa o zarządzaniu kryzysowym z dnia 22 sierpnia 2007 r. (t.j. Dz.U. 2023 poz. 122). Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 4 tejże ustawy, organem właściwym w sprawach zarządzania kryzysowego na terenie gminy jest burmistrz, na którym spoczywa obowiązek zapewnienia ciągłości działania infrastruktury krytycznej. Niemniej jednak, raport NIK alarmuje, że „żadna ze skontrolowanych gmin nie była przygotowana na zaopatrywanie mieszkańców w wodę w sytuacjach kryzysowych”, co bezpośrednio wiąże się z brakiem zasilania awaryjnego dla stacji uzdatniania wody i przepompowni.

W obecnym systemie prawnym istnieje istotna szara strefa kompetencyjna, która utrudnia precyzyjne ustalenie rzeczywistego zakresu odpowiedzialności samorządowych organów ochrony ludności. Choć Prawo Energetyczne nakłada na gminy obowiązki w sprawach zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe, przepisy nie określają jednoznacznie, czy gmina powinna utrzymywać własne magazyny paliwa lub floty agregatów prądotwórczych o dużej mocy. Organizacje pozarządowe, w tym Fundacja Batorego, wskazują na narastający chaos kompetencyjny, który paraliżuje procesy decyzyjne na szczeblu lokalnym.

Sytuację skomplikowało uchylenie z dniem 22 kwietnia 2022 r. dotychczasowych przepisów o obronie cywilnej, co wytworzyło lukę prawną w systemie ochrony ludności. Nowa Ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej, uchwalona ostatecznie w grudniu 2024 roku, ma na celu uporządkowanie tych relacji, jednak proces implementacji struktur takich jak Gminne Centrum Zarządzania Kryzysowego wciąż napotyka trudności operacyjne. Projektowanie systemów odpornościowych odbywa się obecnie w warunkach niepewności legislacyjnej, podczas gdy pierwsze kompleksowe projekty wzmacniające bezpieczeństwo mają trafić do Stałego Komitetu Rady Ministrów we wrześniu 2025 r.

Warto wiedzieć, że w przypadku wystąpienia zdarzeń o charakterze katastrofalnym, samorządy mogą ubiegać się o wsparcie na podstawie art. 25 ust. 1 ustawy o zarządzaniu kryzysowym. Przepis ten umożliwia wykorzystanie sił i środków Sił Zbrojnych RP, w tym mobilnych modułów energetycznych, w sytuacjach, gdy zasoby lokalne są niewystarczające. Kluczową rolę w koordynacji tych działań pełni Rządowe Centrum Bezpieczeństwa (RCB), które monitoruje zagrożenia militarne, powodzie, blackouty oraz fale upałów, dostarczając jednostkom samorządu terytorialnego niezbędnych danych analitycznych.

Zarządzanie kryzysowe to nie tylko szybka reakcja na nieprzewidziane zdarzenia, ale przede wszystkim złożony, wieloetapowy proces, który wymaga integracji zasobów technicznych i prawnych.

Inwentaryzacja kryzysowa – co naprawdę masz w garażu

Skuteczność reagowania w warunkach przerwania dostaw energii z sieci przesyłowej zależy od rzetelności przeprowadzonej inwentaryzacji zasobów. Kontrola NIK wykazała, że tylko 3 z 10 gmin dysponowało aktualnymi danymi dotyczącymi lokalizacji i stanu technicznego zbiorników paliwa oraz mobilnych źródeł zasilania. Szczególnie niepokojący jest fakt, że 40 proc. gminnych zbiorników wodociągowych nie było konstrukcyjnie przystosowanych do napełniania beczkowozów, co w praktyce uniemożliwia dystrybucję wody pitnej w scenariuszu długotrwałego braku prądu. Gmina Ruda Maleniecka, reagując na te wyzwania, pozyskała dotację w kwocie prawie 185 000 zł na zakup specjalistycznego sprzętu, w tym agregatu prądotwórczego o mocy 3000W oraz beczkowozu.

Planowanie strategiczne wymaga operowania konkretnymi wartościami zużycia i podaży. Przyjmując standardy RCB, fizjologiczna ilość wody na osobę wynosi 2,5 dm³ na dobę, podczas gdy niezbędna ilość wody do celów sanitarno-bytowych to 15 dm³ na osobę na dobę. Gmina licząca 20 000 mieszkańców, chcąc zapewnić minimum socjalne przez 7 dni, musi dysponować zapasem wody przekraczającym 2 miliony litrów. Jednocześnie, utrzymanie pracy kluczowej infrastruktury wymaga paliwa: średnie spalanie agregatu o mocy 3 kW wynosi około 0,9 l/h przy obciążeniu na poziomie 75 proc. Oznacza to, że dla funkcjonowania podstawowych obiektów gminnych w skali tygodnia, niezbędne jest zabezpieczenie około 42 000 litrów oleju napędowego.

W ramach wzmacniania odporności, samorządy powinny wdrożyć systematyczne przeglądy techniczne posiadanych urządzeń. Gmina Ruda Maleniecka w 2025 roku przeprowadziła kompleksowe doposażenie Gminnego Centrum Zarządzania Kryzysowego, kupując m.in. zasilacze awaryjne do oczyszczalni ścieków, zestaw internetowy Starlink oraz pompy do wody brudnej i czystej. Takie podejście pozwala na budowanie tzw. polisy bezpieczeństwa, gdzie rozproszona energetyka i lokalne źródła OZE, których moc zainstalowana w Polsce w samej fotowoltaice dachowej wynosi obecnie 12 GW, stają się realnym wsparciem dla systemu scentralizowanego.

Powyższe zestawienie oparto na danych operacyjnych zebranych podczas ćwiczeń w Rudzie Malenieckiej, uwzględniając sprawność energetyczną agregatów prądotwórczych starszej generacji oraz nowoczesnych jednostek inwerterowych. Warto sprawdzić i nanieść na mapy cyfrowe lokalizację wszystkich punktów czerpania wody oraz gniazd przyłączeniowych dla agregatów zewnętrznych, co skróci czas reakcji zespołów technicznych podczas wichur czy awarii sieci średniego napięcia, z których 20 proc. wciąż nie spełnia współczesnych standardów technicznych.

Od izolacji do współpracy – gotowe modele działania

Efektywne zarządzanie bezpieczeństwem energetycznym wykracza poza zasoby własne gminy i wymaga ścisłej współpracy z operatorami systemów dystrybucyjnych (OSD). Operatorzy tacy jak Energa-Operator w standardowych umowach o przyłączenie stosują klauzule dotyczące priorytetowego przywracania zasilania dla obiektów o znaczeniu strategicznym. Samorządy mają możliwość negocjowania rozszerzenia listy tych obiektów o lokalne punkty kryzysowe, pod warunkiem posiadania aktualnych operatów technicznych i zgłoszenia ich do planów rozwoju sieci. W grudniu 2024 roku w zasięgu działania Energi funkcjonowało już 14 nowych spółdzielni energetycznych, co pokazuje kierunek decentralizacji odpowiedzialności za stabilność dostaw.

Kolejnym filarem jest partnerstwo z Wojskami Obrony Terytorialnej (WOT). Modelowym przykładem takiej współpracy były ćwiczenia „Pomocna Energia-24”, podczas których wojskowe zespoły wsparcia technicznego rozstawiły kontenerową elektrownię polową KEP-900 o mocy 900 kW w czasie zaledwie 45 minut od złożenia wniosku przez wójta. Mechanizm ten, oparty na art. 25 ust. 1 ustawy o zarządzaniu kryzysowym, pozwala na błyskawiczne zasilenie całych osiedli lub dużych zakładów użyteczności publicznej. Dowódcy brygad OT dysponują aktualnymi mapami agregatów będących w zasobach Rządowej Agencji Rezerw Strategicznych (RARS), co czyni ich kluczowymi partnerami w fazie reagowania.

Innowacyjnym rozwiązaniem dla gmin są klastry energii oraz spółdzielnie energetyczne działające w modelu ESCO (Energy Service Company). W tym schemacie podmioty zewnętrzne, takie jak Greenvolt, finansują i budują instalacje PV wraz z magazynami energii na gruntach gminnych, a samorząd jedynie odkupuje wytworzoną energię. Pozwala to na redukcję kosztów operacyjnych o około 30 proc. względem cen rynkowych bez angażowania środków własnych na inwestycje. Okres zwrotu takiej inwestycji wynosi zazwyczaj 7–8 lat, po których gmina przejmuje infrastrukturę na własność, zyskując niezależne źródło zasilania awaryjnego.

Należy jednak pamiętać o wyzwaniach technicznych, takich jak nierynkowe redysponowanie (tzw. curtailment), które PSE ogłasza w okresach nadpodaży energii z OZE. W 2023 r. URE odrzucił wnioski o przyłączenie instalacji o łącznej mocy ponad 83 GW, co hamuje rozwój lokalnych wspólnot energetycznych. Rozwiązaniem postulowanym przez ekspertów jest wprowadzenie „karty przejrzystości” w zakresie zdalnego sterowania instalacjami oraz budowa dedykowanych ścieżek przyłączeniowych dla projektów klastrowych, co uczyniłoby z nich realną polisę na wypadek blackoutu w systemie ogólnopolskim.

Check-lista dla wójta – 10 kroków przed następną wichurą

Zapewnienie ciągłości zasilania wymaga systematycznego podejścia i realizacji konkretnych zadań administracyjnych oraz technicznych. Poniższa lista stanowi zestaw dobrych praktyk wypracowanych na podstawie zaleceń NIK oraz doświadczeń gmin przodujących w rankingach bezpieczeństwa:

1. Aktualizacja gminnego planu reagowania kryzysowego – przegląd dokumentacji w terminie do 31 marca każdego roku w celu uwzględnienia nowych obiektów infrastruktury.
2. Inwentaryzacja mobilnych źródeł prądu – weryfikacja stanu technicznego i mocy wszystkich agregatów znajdujących się w zasobach jednostek podległych gminie.
3. Podpisanie umów ramowych na dostawy paliwa – zapewnienie gwarancji dostaw ON dla agregatów z pominięciem standardowych kolejek na stacjach w czasie kryzysu.
4. Weryfikacja punktów czerpania wody – dostosowanie zbiorników do obsługi beczkowozów i montaż szybkozłączy kompatybilnych z wyposażeniem OSP.
5. Audyt zasilania awaryjnego w obiektach ochrony zdrowia – sprawdzenie sprawności automatyki załączania rezerwy (SZR) w lokalnych ośrodkach zdrowia.
6. Szkolenia i ćwiczenia z zakresu ochrony ludności – prowadzenie regularnych warsztatów dla pracowników samorządowych oraz mieszkańców Gminy Ruda Maleniecka.
7. Inwestycje w lokalne źródła OZE – budowa instalacji fotowoltaicznych na dachach budynków publicznych jako elementów mikro sieci (microgrids).
8. Zabezpieczenie systemów łączności – zakup terminali satelitarnych (np. Starlink) na wypadek awarii masztów telefonii komórkowej i sieci światłowodowych.
9. Utworzenie magazynu środków doraźnych – wyposażenie Gminnego Centrum Zarządzania Kryzysowego w apteczki modułowe, koce termiczne i tabletki do uzdatniania wody.
10. Sformalizowanie współpracy z WOT – podpisanie porozumienia o współpracy technicznej i wymianie informacji z dowódcą właściwej terytorialnie brygady OT.