Fundusz Sprawiedliwej Transformacji – miliardy dla regionów węglowych (Śląsk, Wielkopolska)

Ile pieniędzy trafi do Śląska i Wielkopolski? Podział środków FST

Polska jest największym beneficjentem Funduszu Sprawiedliwej Transformacji w całej Unii Europejskiej. Zgodnie z komunikatem Komisji Europejskiej z 2020 r., alokacja dla Rzeczypospolitej Polskiej wyniosła 3,85 mld euro, co stanowi dokładnie 20% całkowitej puli funduszu opiewającej na 17,5 mld euro. Środki te są dedykowane wsparciu terytorialnych planów sprawiedliwej transformacji, które mają na celu dywersyfikację gospodarczą regionów dotychczas zdominowanych przez przemysł ciężki i wydobycie paliw kopalnych.

Podział środków na poziomie krajowym uwzględnia intensywność wyzwań stojących przed poszczególnymi województwami w ramach podregionów NUTS3. Największa część kapitału zostanie skierowana do województwa śląskiego, które otrzyma 2 mld euro, co stanowi 52% całkowitej alokacji dla Polski. Województwo wielkopolskie zabezpieczyło kwotę 450 mln euro, przeznaczoną głównie na transformację podregionu konińskiego. Pozostałe środki trafią do województw: dolnośląskiego, łódzkiego, małopolskiego oraz lubelskiego, wspierając lokalne strategie neutralności klimatycznej.

Dla jednostek samorządu terytorialnego alokacja ta oznacza bezprecedensowy zastrzyk kapitału inwestycyjnego. Przeliczając kwotę 2 mld euro na walutę krajową po kursie rynkowym, otrzymujemy sumę około 9 mld zł. Warto zauważyć, że wartość ta przekracza roczne dochody budżetowe województwa śląskiego, które w ustawie budżetowej na rok 2025 zostały zaplanowane na poziomie 8,1 mld zł. Tak wysoka koncentracja środków wymaga od samorządów precyzyjnego planowania wydatków zgodnie z Umową Partnerstwa zatwierdzoną przez Komisję Europejską.

Terminy naborów i zasady wnioskowania o FST w 2025–2026

Harmonogram wdrażania środków z Funduszu Sprawiedliwej Transformacji na lata 2025–2026 przewiduje intensyfikację procesów konkursowych. Nabór wniosków dla kluczowych projektów w województwach śląskim i wielkopolskim rozpocznie się 15 grudnia 2025 r. i potrwa do 15 marca 2026 r. Instytucje zarządzające planują opublikowanie ostatecznych wyników oceny merytorycznej w IV kwartale 2026 r., co pozwoli na sprawne podpisanie umów o dofinansowanie i rozpoczęcie prac rzeczowych.

Procedura aplikacyjna została w pełni scentralizowana w celu usprawnienia oceny formalnej i merytorycznej. Beneficjenci są zobowiązani do przygotowania dokumentacji za pośrednictwem systemu teleinformatycznego LSI 2021, co eliminuje konieczność składania wniosków w formie papierowej. Przygotowując wniosek FST, należy zwrócić szczególną uwagę na limitowanie kosztów oraz kwalifikowalność wydatków w ramach poszczególnych komponentów projektu.

• Wniosek składasz wyłącznie przez system LSI 2021.
• Maksymalna kwota projektu: 7 mln zł (2 mln EUR).
• Dofinansowanie: 100% kosztów kwalifikowanych – brak wkładu własnego.

Kryteria wyboru projektów przez komisję oceniającą są ściśle powiązane z celami Priorytetu X FE 2021-2027. Aby uzyskać pozytywną ocenę, wniosek musi wykazać bezpośrednie wpisanie się w Plan Sprawiedliwej Transformacji danego regionu oraz realizację wskaźników społecznych, takich jak objęcie działaniami minimum 200 osób zagrożonych wykluczeniem na rynku pracy. Uprawnionymi wnioskodawcami są gminy zlokalizowane na Obszarze Strategicznej Interwencji (OSI), dlatego przed aplikacją niezbędna jest weryfikacja przynależności terytorialnej na liście dostępnej w Urzędzie Marszałkowskim.

Co można finansować z FST? Inwestycje i projekty społeczne

Katalog działań kwalifikowalnych w ramach Funduszu Sprawiedliwej Transformacji jest szeroki i obejmuje zarówno twarde inwestycje infrastrukturalne, jak i tzw. projekty miękkie. Priorytetowo traktowane są przedsięwzięcia mające na celu przywrócenie funkcji użytkowych zdegradowanym terenom pogórniczym oraz rozwój odnawialnych źródeł energii (OZE). Inwestycje FST muszą przyczyniać się do wzrostu odporności gospodarczej regionu i tworzenia trwałych, zielonych miejsc pracy.

Wśród kategorii projektów o najwyższym wskaźniku sukcesu wyróżnia się budowę farm fotowoltaicznych na gruntach poprzemysłowych, czego przykładem jest planowana realizacja farmy PV o mocy 5 MW w Bytomiu z dofinansowaniem rzędu 28 mln zł. Równie istotne są szkolenia dla górników i pracowników sektora okołogórniczego, pozwalające na przekwalifikowanie w kierunku serwisu turbin wiatrowych lub montażu pomp ciepła. Dodatkowo fundusz wspiera rozwój elektromobilności, w tym budowę publicznie dostępnej infrastruktury ładowania pojazdów elektrycznych.

Efektywność realizowanych projektów jest mierzona za pomocą precyzyjnych wskaźników określonych w rozporządzeniu Komisji Europejskiej nr 2021/1059. Każdy projekt musi zrealizować założone cele, takie jak przeszkolenie minimum 200 osób, rewitalizacja co najmniej 2 ha gruntów lub wytworzenie min. 1 MWh nowej energii rocznie. Należy pamiętać, że w przypadku inwestycji generujących dochód, beneficjent jest zobligowany do przedłożenia biznesplanu zawierającego 5-letnią prognozę finansową, wykazującą trwałość przedsięwzięcia po zakończeniu finansowania unijnego.

Co dalej po 2027? Przyszłość Funduszu Sprawiedliwej Transformacji

Perspektywa finansowania transformacji regionów węglowych po roku 2027 jest obecnie przedmiotem intensywnych negocjacji na szczeblu europejskim. Samorządy regionalne aktywnie zabiegają o utrzymanie dedykowanego wsparcia, wskazując na długofalowy charakter procesów restrukturyzacyjnych. W dniu 14 lutego 2025 r. marszałkowie pięciu polskich województw wystosowali wspólny apel do Komisji Europejskiej oraz Parlamentu Europejskiego, postulując zachowanie FST jako odrębnego instrumentu finansowego w nowej architekturze polityki spójności.

Brak kontynuacji Funduszu Sprawiedliwej Transformacji regionów węglowych grozi zahamowaniem lub wręcz podważeniem procesu transformacji, obniża spójność społeczną UE i konkurencyjność gospodarek regionów węglowych – podkreślono w stanowisku WRZOS, akcentując, że FST to nie wydatek, lecz inwestycja w przyszłość.

Scenariusze zakładające wygaszenie funduszu lub jego całkowite włączenie do Krajowych Planów Partnerstwa budzą niepokój ekspertów zajmujących się demografią i gospodarką przestrzenną. Brak ciągłości wsparcia może doprowadzić do spowolnienia inwestycji i drastycznego spadku konkurencyjności regionów, co w konsekwencji pogłębi procesy depopulacji. Przykładem negatywnych skutków braku systemowej transformacji jest Wałbrzych, który w ciągu ostatnich dwóch dekad stracił około 25% mieszkańców po gwałtownym zamknięciu kopalń bez odpowiedniego zabezpieczenia finansowego.

Obecnie polski rząd proponuje utworzenie osobnego rozdziału pod nazwą „Sprawiedliwa transformacja” w ramach nowej polityki spójności po 2028 roku. Taka konstrukcja prawna pozwoliłaby na precyzyjną alokację środków na poziomie podregionów NUTS3, zapewniając stabilność finansową dla projektów rewitalizacyjnych i programów osłonowych. Samorządy są zachęcane do aktywnego udziału w konsultacjach Rady Regionów UE, aby realnie wpływać na kształt przyszłych regulacji i uniknąć błędów z poprzednich okresów programowania.