Dekarbonizacja ciepłownictwa systemowego – wyzwania dla polskich miast

Ile naprawdę wyniesie transformacja – liczby, których nie da się zignorować

Dane statystyczne płynące z sektora energetycznego wskazują na konieczność poniesienia ogromnych nakładów kapitałowych. Dekarbonizacja ciepłownictwa systemowego w Polsce będzie wymagała inwestycji rzędu 299-466 mld zł do 2050 roku, co stanowi wyzwanie przekraczające bieżące możliwości finansowe wielu przedsiębiorstw. Sektor ten generuje obecnie około 42 mld zł rocznych przychodów, co przy ujemnej rentowności sektora według danych Urzędu Regulacji Energetyki (URE) na poziomie minus 22%, uniemożliwia finansowanie modernizacji wyłącznie ze środków własnych. Infrastruktura przesyłowa i dystrybucyjna pochłonie od 82 mld zł do 106 mld zł, natomiast modernizacja instalacji odbiorczych szacowana jest na kwotę od 115 mld zł do 149 mld zł.

Rachunek ekonomiczny dla poszczególnych miast jest bezlitosny i wskazuje na konieczność dywersyfikacji źródeł finansowania. Infrastruktura wytwórcza będzie wymagała nakładów od 102 mld zł do 211 mld zł, co dla średniej wielkości miasta stanowi równowartość wieloletnich budżetów inwestycyjnych. W sektorze finansów publicznych i energetyki krąży przekonanie, że bez pieniądza i w Krakowie nie grają, co w kontekście transformacji oznacza konieczność sięgania po środki z Krajowego Planu Odbudowy (KPO), gdzie budżet naboru wynosi 4,78 mld zł. Samorządy bez wsparcia zewnętrznego oraz gwarancji Banku Gospodarstwa Krajowego (BGK) nie zdołają udźwignąć ciężaru modernizacji sieci o łącznej długości ponad 22 800 km.

Inwestycje w transformację energetyczną muszą uwzględniać fakt, że polskie ciepłownictwo sięga tradycją do początków XX wieku, co wiąże się z wysokim stopniem wyeksploatowania niektórych instalacji. Obecnie ponad 22 800 km sieci dostarcza ciepło do 52 proc. gospodarstw domowych w kraju, co czyni ten system kluczowym dla bezpieczeństwa socjalnego. Modernizacja musi obejmować nie tylko wymianę kotłów węglowych, ale również ograniczenie strat ciepła na przesyle, które obecnie szacowane są na 10-15%. W związku z tym, każda złotówka zainwestowana w efektywność paliwową musi przynieść wymierny spadek emisji gazów cieplarnianych, których sektor ciepłowniczy jest jednym z największych emitentów w Polsce.

— W strategii PGE do 2035 r. "Energia Bezpiecznej Przyszłości. Elastyczność" wyznaczyliśmy sobie ambitny cel: zainwestować 235 mld zł w nowe i elastyczne elektrownie gazowe, odnawialne źródła energii, wielkoskalowe magazyny energii, zintegrowane systemy ciepłownicze oraz inteligentne sieci energetyczne — podkreśla Dariusz Marzec, prezes PGE.

Z węgla na co? Technologie, które już działają w polskich miastach

Olsztyn od stycznia 2025 r. dostaje 30% ciepła ze śmieci dzięki uruchomieniu instalacji termicznego przekształcania odpadów (ITPO). Realizacją projektu zajęła się spółka Dobra Energia dla Olsztyna, co pozwoliło na ograniczenie emisji dwutlenku węgla o około 100 tys. ton rocznie. Prezes Krzysztof Witkowski wskazuje, że obiekt ten jest fundamentem nowego systemu ciepłowniczego miasta, zapewniając stabilne dostawy energii przy jednoczesnym rozwiązaniu problemu zagospodarowania frakcji palnej odpadów komunalnych. Wykorzystanie paliwa alternatywnego RDF w procesie kogeneracji stało się jednym z najskuteczniejszych sposobów na dekarbonizację lokalnych systemów grzewczych.

Wykorzystanie ciepła odpadowego z przemysłu oraz źródeł naturalnych staje się powszechną praktyką w największych aglomeracjach. Poniższe przykłady obrazują kierunki zmian w polskich sieciach ciepłowniczych:

• Poznań: Miasto wykorzystuje ciepło odpadowe z Fabryki Volkswagena, które po zintegrowaniu z miejską siecią grzewczą podnosi efektywność energetyczną systemu.
• Warszawa: Ciepło odpadowe z tuneli metra i instalacji technologicznych jest odzyskiwane do podgrzewania wody w miejskim systemie ciepłowniczym.
• Konin: System ciepłowniczy opiera się na wykorzystaniu energii geotermalnej, co pozwala na stabilizację cen i całkowitą eliminację emisji z tego źródła.

Systemy ciepłownicze integrują ciepło z zakładów produkcyjnych z miejską siecią grzewczą, co pozwala na optymalne zarządzanie energią rozproszoną. W Szlachęcinie koło Poznania z sukcesem wykorzystuje się ciepło odpadowe ze ścieków, co dowodzi, że dekarbonizacja ciepłownictwa systemowego może opierać się na zasobach lokalnych. Tego typu rozwiązania zwiększają bezpieczeństwo energetyczne i komfort cieplny mieszkańców, przy jednoczesnym ograniczaniu negatywnego wpływu na środowisko naturalne. Sprawdzenie lokalnego planu zaopatrzenia w ciepło pozwala mieszkańcom i inwestorom poznać konkretne daty wyłączenia jednostek węglowych w ich regionie.

36,7% OZE do 2030 – czy polskie miasta wyrobią się na czas

70% węgla w 2022 roku w miksie energetycznym ciepłownictwa pokazuje, jak daleką drogę muszą przejść polskie samorządy, aby spełnić unijne rygory. Rok 2028 będzie punktem granicznym, w którym wejdą w życie nowe regulacje dotyczące efektywności energetycznej budynków i systemów ciepłowniczych. Europejski Zielony Ład wymusza na państwach członkowskich gwałtowne przyspieszenie inwestycji, aby osiągnąć założone cele redukcyjne. Miasta, które nie podejmą działań modernizacyjnych do 2025 roku, narażają się na wysokie opłaty w ramach systemu ETS2, co bezpośrednio przełoży się na wzrost taryf dla odbiorców końcowych.

Poniższa tabela przedstawia planowany udział odnawialnych źródeł energii w największych polskich miastach zgodnie z aktualnymi strategiami dekarbonizacji:

Cel udziału OZE w ciepłownictwie do 2030 roku na poziomie 36,7% jest ambitny, biorąc pod uwagę, że udział OZE w 2024 roku wynosił 14,4%. Choć transformacja energetyczna w Polsce przyspiesza, a udział węgla w produkcji energii elektrycznej spadł z 70 proc. w 2020 r. do 56,2 proc. w 2024 r., to ciepłownictwo pozostaje sektorem trudniejszym do dekarbonizacji niż elektroenergetyka. Spadek zapotrzebowania na ciepło do 2050 r. o połowę, wynikający z głębokiej termomodernizacji budynków, może jednak ułatwić osiągnięcie wymaganych proporcji źródeł niskoemisyjnych w ogólnym bilansie energetycznym.

Wdrażanie nowoczesnych technologii, takich jak magazyny ciepła w ciepłownictwie systemowym, jest niezbędne dla stabilizacji pracy sieci przy wysokim udziale źródeł pogodozależnych. NFOŚiGW przeznaczył 413,5 mln zł dofinansowania na pilotażowe programy magazynowania energii dla ponad 613 tys. mieszkańców z 18 miejscowości. Rozwój takich instalacji, obok wzrostu mocy fotowoltaiki, która we wrześniu 2023 r. przekroczyła 15,6 GW, stanowi fundament nowoczesnej infrastruktury miejskiej. Seminarium FRL z dnia 28 maja 2025 r. potwierdziło, że miasta średniej wielkości tracące funkcje miejskie muszą upatrywać szansy na rozwój właśnie w nowoczesnej energetyce.

FAQ – co samorządowcy pytają najczęściej, zanim podpiszą umowę na ciepło bez węgla